Centrum Operacyjne Ochrony Przeciwpowodziowej

Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie 

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie

 Telefony:

(+48 22) 58 70 326

(+48 22) 58 70 337

fax: (+48 22) 58 70 205

e-mail:  oki@wody.gov.pl

co.warszawa@wody.gov.pl 

Adres:

ul. Zarzecze 13B
03-194 Warszawa

Edukacja
DEFINICJE

Pojęcie „powódź” definiuje się w oparciu o pojęcie „wezbranie”. Pod pojęciem wezbrania rozumie się wyraźny wzrost stanów (a zatem i natężenia przepływu) wody w ciekach i jeziorach, spowodowane zwiększonym zasilaniem lub incydentalnym podpiętrzeniem zwierciadła wody, wywołanym szczególnymi zjawiskami naturalnymi.
„Powódź” jest szczególnym przypadkiem wezbrania, tzn. wezbraniem, które przynosi straty gospodarcze i społeczne . Jest to więc zjawisko hydrologiczne o charakterze społeczno - gospodarczym.

Wezbrania (a zatem i powodzie) mogą mieć różne przyczyny. Geneza powstawania wezbrań (powodzi) determinuje okres ich występowania oraz lokalizację i zasięg terytorialny. Poszczególne typy genetyczne wezbrań mają ponadto odmienny przebieg.

Ze względu na przyczyny powstawania wyróżnia się cztery typy wezbrań (powodzi): opadowe (typ O), roztopowe (typ R), zimowe (typ Z) oraz sztormowe (typ S).

Wezbrania (powodzie) opadowe

Warto zwrócić uwagę na to, że wezbrania (powodzie) wywoływane przez opady deszczu mogą różnić się istotnie przebiegiem i zasięgiem terytorialnym. I tak powodzie:

  1. wywołane przez nawalne opady, związane z lokalnymi burzami termicznymi, występują na potokach górskich i strugach nizinnych, o powierzchni zlewni A < 50 km2; pojawiają się one zazwyczaj w lipcu i sierpniu (choć mogą występować w okresie od kwietnia do października), najczęściej na terenach wysoczyzn, wznoszących się nad płaskimi i podmokłymi obszarami; mają one krótkotrwały ale gwałtowny przebieg; bywają przyczyną znacznych strat w zagospodarowaniu przestrzennym terenu;
  2. wywoływane przez opady rozlewne występują w terenach górskich, podgórskich i na nizinach w okresie od czerwca (czasem już w maju) do września i charakteryzują się największym zasięgiem terytorialnym, obejmując nieraz całe dorzecze; podobnie scharakteryzować można wezbrania wynikające z opadów frontalnych, występujących w strefie frontów atmosferycznych.

Wezbrania (powodzie) roztopowe

Powstają one wskutek gwałtownego tajania pokrywy śnieżnej, które bywa niejednokrotnie przyśpieszone przez deszcze padające w tym okresie. Wezbrania tego typu mają bardzo rozległy zasięg terytorialny. Najczęściej występują w marcu i kwietniu; mogą się jednak zdarzyć w ciągu całej zimy, podczas tzw. odwilży śródzimowych.

Wezbrania (powodzie) zimowe

Ten rodzaj wezbrań jest wynikiem spiętrzania się zwierciadła wody w wyniku nasilonych tzw. zjawisk lodowych, do których zalicza się np. intensywne tworzenie się śryżu lub lodu dennego, powodujące zmniejszenie przekroju przepływu lub spiętrzanie się spływającej kry lodowej na ostrych zakrętach rzeki, w przekrojach mostowych i tp. Wezbrania tego typu zdarzają się zwykle w grudniu i styczniu (czasem również w lutym i marcu). W Polsce nie są one  częste, choć na Noteci w przekroju Lipki zatory śryżowe obserwuje się niemal corocznie. Przykładem wezbrania zatorowego była sytuacja powodziowa, jaka miała miejsce w styczniu 1982 r. na Wiśle pod Płockiem.

Wezbrania (powodzie) sztormowe

Są one spowodowane wiatrami sztormowymi, wiejącymi na wybrzeżach morskich w kierunku lądu. Wiatry te utrudniają odpływ rzek uchodzących do morza, powodując spiętrzenie wody w korytach rzek i na zalewach przymorskich. Wezbrania te najczęściej zdarzają się zimą (grudzień – luty).

Wezbrania (powodzie) opadowe

Warto zwrócić uwagę na to, że wezbrania (powodzie) wywoływane przez opady deszczu mogą różnić się istotnie przebiegiem i zasięgiem terytorialnym. I tak powodzie:

  1. wywołane przez nawalne opady, związane z lokalnymi burzami termicznymi, występują na potokach górskich i strugach nizinnych, o powierzchni zlewni A < 50 km2; pojawiają się one zazwyczaj w lipcu i sierpniu (choć mogą występować w okresie od kwietnia do października), najczęściej na terenach wysoczyzn, wznoszących się nad płaskimi i podmokłymi obszarami; mają one krótkotrwały ale gwałtowny przebieg; bywają przyczyną znacznych strat w zagospodarowaniu przestrzennym terenu;
  2. wywoływane przez opady rozlewne występują w terenach górskich, podgórskich i na nizinach w okresie od czerwca (czasem już w maju) do września i charakteryzują się największym zasięgiem terytorialnym, obejmując nieraz całe dorzecze; podobnie scharakteryzować można wezbrania wynikające z opadów frontalnych, występujących w strefie frontów atmosferycznych.

Wezbrania (powodzie) roztopowe

Powstają one wskutek gwałtownego tajania pokrywy śnieżnej, które bywa niejednokrotnie przyśpieszone przez deszcze padające w tym okresie. Wezbrania tego typu mają bardzo rozległy zasięg terytorialny. Najczęściej występują w marcu i kwietniu; mogą się jednak zdarzyć w ciągu całej zimy, podczas tzw. odwilży śródzimowych.

Wezbrania (powodzie) zimowe

Ten rodzaj wezbrań jest wynikiem spiętrzania się zwierciadła wody w wyniku nasilonych tzw. zjawisk lodowych, do których zalicza się np. intensywne tworzenie się śryżu lub lodu dennego, powodujące zmniejszenie przekroju przepływu lub spiętrzanie się spływającej kry lodowej na ostrych zakrętach rzeki, w przekrojach mostowych i tp. Wezbrania tego typu zdarzają się zwykle w grudniu i styczniu (czasem również w lutym i marcu). W Polsce nie są one  częste, choć na Noteci w przekroju Lipki zatory śryżowe obserwuje się niemal corocznie. Przykładem wezbrania zatorowego była sytuacja powodziowa, jaka miała miejsce w styczniu 1982 r. na Wiśle pod Płockiem.

Wezbrania (powodzie) sztormowe

Są one spowodowane wiatrami sztormowymi, wiejącymi na wybrzeżach morskich w kierunku lądu. Wiatry te utrudniają odpływ rzek uchodzących do morza, powodując spiętrzenie wody w korytach rzek i na zalewach przymorskich. Wezbrania te najczęściej zdarzają się zimą (grudzień – luty).

Podtopienia -  są to zalania terenów z innych przyczyn niż powódź. Przyczynami podtopień mogą być np.: opady deszczu, przesiąki wody przez wały przeciwpowodziowe.

UTC - Universal Time Coordinated (GMT Greenwich Mean Time) - format czasu wykorzystywany w systemie tachografów cyfrowych. Czas UTC nie uwzględnia lokalnych zmian np. czasu letniego/zimowego. Wszystkie tachografy stosowane w Unii Europejskiej rejestrują czynności, sporządzają wydruki w tym samym czasie UTC.

Przeliczanie czasu lokalnego na czas UTC dla Polski:
- w okresie letnim czas UTC = czas lokalny - 2 godz. np. jeżeli w Polsce jest godzina 14-ta wg czasu lokalnego to wg czasu UTC będzie to godzina 12-ta
- w okresie zimowym czas UTC = czas lokalny - 1 godz. np. jeżeli w Polsce jest godzina 14-ta wg czasu lokalnego to wg czasu UTC będzie to godzina 13-ta
 
Zbiornik retencyjny - sztuczny zbiornik wodny, który powstał w wyniku zatamowania wód rzecznych przez zaporę wodną. Zadaniem zbiornika  jest magazynowanie wody w okresach jej nadmiaru w celu wykorzystania jej w innym okresie.
Każdy zbiornik posiada instrukcję gospodarowania wodą na zbiorniku, która uwzględnia podstawowe zagadnienia związane z piętrzeniem i przepuszczaniem wody. Określa również sposób postępowania w normalnych warunkach hydrologicznych, w warunkach zagrożenia powodziowego i powodzi oraz w warunkach suszy.
 
Stopień wodny - pionowy uskok dna rzeki odpowiednio obudowany i umocniony w celu ochrony koryta rzeki przed niszczącym działaniem spadającej wody. Stopnie wodne budowane są w celu poprawy żeglowności rzeki. Składają się najczęściej z jazu, hydroelektrowni, przepławki dla ryb oraz śluzy.

Pojemności zbiornika:
 
 - pojemność całkowita zbiornika (Vc) - jest to objętość wody zmagazynowana w zbiorniku przy maksymalnym  poziomie piętrzenia. Pojemność całkowita jest sumą pojemności użytkowej, powodziowej i martwej.
 
- pojemność użytkowa zbiornika (Vu) - rozumie się przez to pojemność przeznaczoną do wykorzystania dla ustalonych celów, zawartą między minimalnym poziomem piętrzenia (MinPP) a normalnym poziomem piętrzenia (NPP).
 
- pojemność powodziowa zbiornika (Vp) - rozumie się przez to pojemność przeznaczoną do wykorzystywania przy przechodzeniu fali powodziowej, zawartą między normalnym poziomem piętrzenia (NPP) a maksymalnym poziomem piętrzenia (MaxPP).

Poziomy piętrzenia zbiornika:

- minimalny poziom piętrzenia (MinPP) - rozumie się przez to najniższe położenie zwierciadła spiętrzonej wody umożliwiające prawidłową pracę urządzenia wodnego.
 
- normalny poziom piętrzenia (NPP) - rozumie się przez to najwyższe położenie zwierciadła spiętrzonej wody w okresach poza wezbraniami.
 
- maksymalny poziom piętrzenia (MaxPP) - rozumie się przez to najwyższe położenie zwierciadła spiętrzonej wody przy uwzględnieniu pojemności powodziowej stałej; dla budowli piętrzącej niemającej pojemności powodziowej, maksymalny poziom piętrzenia równy jest normalnemu poziomowi piętrzenia.

Stała rezerwa powodziowa - jest to pojemność powodziowa zbiornika (Vp), stała w ciągu roku lub największa z pojemności okresowych.
 
Odpływ ze zbiornika - jest to odpływ ze zbiornika nie wywołujący szkód powodziowych na terenach przyległych do zbiornika.
 
Woda górna (WG) - poziom wody w stanowisku górnym danej budowli piętrzącej (jaz, zapora)
 
Woda dolna (WD) - poziom wody w stanowisku dolnym danej budowli piętrzącej (jaz, zapora)
 
Sondowanie - mierzenie głębokości szlaku żeglownego w profilu podłużnym nurtu, czyli wzdłuż rzeki, w jej najgłębszych miejscach.